Saturday, January 15, 2022

গ্ৰন্থমেলাৰ চিন্তাঃ

 গ্ৰন্থমেলাৰ চিন্তাঃ

এইবাৰৰ “অসম গ্ৰন্থমেলা ২০২২” কেইবাটাও কাৰণত মোৰ বাবে স্মৰ্তব্য হৈ ৰ’ব। আৰম্ভণিতে কেইটামান বছৰ গ্ৰন্থমেলা অনুষ্ঠিত হৈছিল পানবজাৰৰ জৰ্জ খেলপথাৰত। সেইসময়ত মই কটন কলেজৰ ছাত্ৰাবাসৰ ছাত্ৰ আছিলোঁ আৰু দিনটোত কেইবাপাকো গ্ৰন্থমেলালৈ পাক মাৰি আহিব পৰা অৱস্থাত আছিলোঁ। সেই সময়ত মোৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ অসুবিধাটো আছিল কিতাপ কিনিবলৈ হাতত একেবাৰে পইচা নাছিল! একোখন কিতাপ লিৰিকি বিদাৰি চাই চাই, তাৰ সুগন্ধ লৈ এক লোলুপ দৃষ্টিৰে ভৱিষ্যতলৈ কিনাৰ সংকল্প ৰাখি আকৌ হোষ্টেললৈ ঘূৰি আহিছিলোঁ। মই অসমৰ বাহিৰত থকা অৱস্থাতে গ্ৰন্থমেলাৰ স্থান চানমাৰিৰ অসম অভিযান্ত্ৰিক প্ৰতিষ্ঠানৰ খেল পথাৰলৈ সলনি হৈছিল। এই সময়ছোৱাত ঢৌতে খৰ মাৰিহে মই গ্ৰন্থমেলাৰ বাকৰিত কেইবাবাৰো পদাৰ্পন কৰিছিলোঁ, কিন্তু গোটেই প্ৰক্ৰিয়াটো চোৱাৰ সুবিধা হোৱা নাছিল। এইবাৰৰ কথাটো আছিল বেলেগ। ২৯ ডিচেম্বৰৰ পৰা ৯ জানুৱাৰীলৈ অনুষ্ঠিত হোৱা "অসম গ্ৰন্থমেলা"ত ৫ জানুৱাৰী তাৰিখে মই এটা নিমন্ত্ৰণ পালোঁ – “লেখক-পাঠক-সাহিত্য সংগঠকৰ আলচ” শীৰ্ষক এটা আলোচনা চক্ৰলৈ মোকো নিমন্ত্ৰণ জনালে। সাহিত্যৰ আলোচনা সম্পৰ্কে মোৰ মনত ক’ব লগা কিছু কথা বহুদিন ধৰি  জমা হৈ আছিল। মোৰ ভাগত পৰা দুইমিনিটমান সময়ত মই ক’ব লগা কথাখিনিৰ সামান্য অংশহে ক’ব পাৰিলোঁ যেন লাগিল। গতিকে মনৰ কথাখিনি ইয়াতে লিখিম বুলি ঠিক কৰিলো। দ্বিতীয় কথা, গ্ৰন্থমেলাৰ সামৰণি অনুষ্ঠানলৈ নিমন্ত্ৰণ কৰি অনা হৈছিল গোৱাৰ কোংকণী সাহিত্যৰ নমস্য লেখক এইবাৰৰ সাহিত্যৰ সৰ্বোচ্চ সন্মান জ্ঞানপীঠ বঁটা বিজয়ী শ্ৰীযুত দামোদৰ মৌজুক। তেখেতৰ লগত মোৰ সদ্ভাৱ মই গোৱাত থকা দিনৰে পৰা। সেয়ে তেখেতৰ আগমনে মোক বাৰুকৈয়ে উৎসাহিত কৰিলে। গ্ৰন্থমেলা, সাহিত্য সভা আদি অনুষ্ঠানত উপস্থিত থকা বাহিৰৰ অতিথিক আমাৰ সাহিত্যৰ মানৰ ওপৰত কিমান আৰু কেনেকুৱা পৰিচয় দিব পৰা যায় সেই সম্পৰ্কে মোৰ মনত সংশয় আছে। সেয়া আগলৈ লিখিম, আজি সাহিত্যৰ আলোচনা চক্ৰ সম্পৰ্কে মোৰ মনত থকা কথাখিনিৰ এটা কথা কৈ লওঁ। 

মই অসমত এতিয়ালৈকে দেখা সাহিত্য আলোচনাসমূহত মূলতঃ নিজস্ব ৰচনা, কবিতা বা সমালোচনা আদি পাঠ কৰাহে দেখি আহিছো। মুকলি মঞ্চত সাহিত্যিকে সাধাৰণতে নিজস্ব ৰচনাৰ বা আত্মকথাৰেই আলোচনাৰ সামৰণি মাৰে। লেখকৰ সৃষ্টিসমূহ নিজ সন্তানৰ দৰে। স্পৰ্শকাতৰ পিতৃ-মাতৃৰ দৰে সন্তানৰ সমালোচনা কোনেও শুনিব নোখোজে যেন লাগে। এটা ব্যতিক্ৰমী সাহিত্য অনুষ্ঠানত উপস্থিত থকাৰ মোৰ সৌভাগ্য হৈছিল ২০১২ চনত। পাঞ্জাৱৰ “কহানী-পাঞ্জাৱ” নামৰ ত্ৰৈমাসিক আলোচনী এখনে এটা সাহিত্যৰ অনুষ্ঠান পাতে, ব্যতিক্ৰমী অনুষ্ঠান।  হিমাচল প্ৰদেশৰ ডেলহাউচীত অনুষ্ঠিত হোৱা তিনিদিনীয়া অনুষ্ঠানটোলৈ নিমন্ত্ৰণ কৰি অনা হৈছিল সাতজন গল্পকাৰক। লগতে আমন্ত্ৰিত হৈছিল গল্পসাহিত্যত দখল থকা কেইবাজনো গুণী পণ্ডিত। গল্পকাৰজনে পাঠ কৰাৰ পিছত গল্পটোৰ ওপৰত নিৰ্মোহ আলোচনা কৰা হৈছিল। অনুষ্ঠানটোত হোৱা অভিজ্ঞতাৰ কথা মই “সাদিন” নামৰ কাকতখনত ৩০ নৱেম্বৰৰ সংখ্যাটোত লিখি কৈছিলো – “হিমাচলৰ ধলাধৰ পৰ্বতৰাজিৰ সুশোভিত গৰ্ভত, ডেলহাউচিত তিনিদিন শেষ হ’ল। কেইবাজনো নতুন গল্পকাৰে জানি গ’ল ক’ত আছে তেওঁলোকৰ সৃষ্টিত কেৰোণ। কেনেকৈ তেওঁলোকৰ গল্পটোৰ মান আৰু উন্নত হ’ব পাৰিলেহেঁতেন। কি কি উপাদানে এটা গল্পক নিৰ্দিষ্ট পৰ্যায়লৈ লৈ যাব পাৰে বা কি দুৰ্বলতাই এটা নিটোল সৃষ্টিকো এক নিৰ্দিষ্ট পৰিসৰৰ ভিতৰতে আৱদ্ধ কৰি ৰাখে। সৃষ্টিকৰ্তাক আগত ৰাখি গুৰু স্থানীয় লোকে যদি এনেদৰে নিৰপেক্ষ নিৰ্মোহভাৱে সৃষ্টিকৰ্মৰাশি বিশ্লেষণ কৰি দেখুৱাব পাৰে, তাতকৈ আৰু ডাঙৰ শিক্ষা, প্ৰতিক্ৰিয়াৰ কিবা প্ৰয়োজন আছেনে? পিঠিত তোষামোদৰ থপথপনি বা উদ্দেশ্যপ্ৰণোদিত সমালোচনাতকৈ এনে অনুষ্ঠানে লেখক গঢ়াত বা লেখাক উন্নীত কৰাত বহুত বেছি অৰিহণা যোগাব পাৰে।”  মোৰ ব্লগটোত লেখাটো আছে, অনুসন্ধিৎসু পঢ়ুৱৈয়ে পঢ়ি চাব পাৰে। (http://www.utpalbadolbaruah.com/2012/11/my-latest-article-on-sadin-dated-30-nov.html)। অনুষ্ঠানটোলৈ মোক নিমন্ত্ৰণ কৰা নাছিল, নিমন্ত্ৰণৰ মই যোগ্যই নাছিলোঁ, মই গোটেই প্ৰক্ৰিয়াটো প্ৰত্যক্ষ কৰাৰ সুযোগ পাইছিলো অসমৰ প্ৰতিষ্ঠিত কবি-গল্পকাৰ মোৰ ভাতৃসম অতনুদাৰ (অতনূ ভট্টাচাৰ্য) সৌজ্যনত।  আমি অসমতো এনেধৰণৰ অনুষ্ঠান এটা পাতিব নোৱাৰোঁনে? 

গ্ৰন্থমেলাত আলোচনা কৰিব লগা বিষয়টো আছিল “লেখক-পাঠক-সাহিত্য সংগঠকৰ আলচ”। মই জানি আহিছিলোঁ যে যি লিখে তেওঁ লেখক আৰু যি পঢ়ে তেওঁ পাঠক। সাহিত্য সংগঠক কোন? সাহিত্য সৃষ্টি ব্যক্তিগত সাধনাৰ ফচল। সেয়ে মই সাহিত্য-সংগঠক হিচাপে একেবাৰে সংবেদনশীল নাছিলোঁ, ভুল ভাগিল যেতিয়া গম পালোঁ – সম্পাদক, প্ৰকাশক, বিতৰক এই সকলো লোক যি সাহিত্যৰ বিকাশত প্ৰভূত বৰঙনি আগবঢ়াব পাৰে, এই ভাগটোৰ সদস্য। কথাটো যদি সেয়ে হয়, নতুন সাহিত্য সৃষ্টিত বা নতুন সাহিত্যিকক উৎসাহ দিয়াৰ ক্ষেত্ৰত এই সাহিত্য-সংগঠকসকলৰ ভূমিকা অপৰিহাৰ্য। মোৰ কেইবাজনো লেখক বন্ধুৱে কোৱা মতে কিতাপ প্ৰকাশৰ পিছতে প্ৰকাশকৰ লগত তেওঁলোকৰ সম্পৰ্কত ঘূণে ধৰিছে। মই চিনি পোৱা এজন সাহিত্যিকে নিজে কিতাপ প্ৰকাশ কৰাটোৱেই বুদ্ধিমানৰ কাম  বুলি হাতে কামে লাগিছে। বহুতৰ মতে প্ৰতিষ্ঠিত লেখক নহলে প্ৰকাশকে নতুন লেখকক ৰয়েল্টি নিদিয়ে। সম্পাদকসকলো এই ক্ষেত্ৰত সমালোচনাৰ উৰ্ধত নহয়। একমাত্ৰ “প্ৰান্তিক” নামৰ আলোচনীখনৰ বাহিৰে আন কোনো পত্ৰিকাৰে নতুন লেখকক স্বইচ্ছাৰে সময়মতে মাননি দিয়াৰ উদাহৰণ নাই। অথচ চুবুৰীয়া ৰাজ্যৰ “দেশ” নামৰ আলোচনীখনৰ পত্ৰলেখককো মাননি দিয়াৰ ব্যৱস্থা আছে। এই সম্পৰ্কে আজিৰ পৰা ২৩ বছৰৰ আগতে ১৯৯৮ চনৰ ১০ আগষ্ট তাৰিখে “আমাৰ অসম” কাকতত “লেখকৰ পুৰস্কাৰ” শীৰ্ষক মই এখন চিঠি লিখিছিলোঁ। দুখৰ কথা, দুটা দশকৰ পিছতো আমাৰ অৱস্থাটোৰ একো বিশেষ পৰিৱৰ্তন হোৱা নাই। লেখক-পাঠক-সাহিত্য সংগঠক এই তিনিও বিন্দুকে স্পৰ্শ কৰি থকা ত্ৰিভুজটোৰ তিনিওডাল বাহু যদি শক্তিশালী নহয় উদ্যোগ হিচাপে সাহিত্যক প্ৰতিষ্ঠা কৰাটো অৱশ্যেই হ’ব এটা কঠিন কাম! চিঠিখন ইয়াৰ লগতে প্ৰকাশ কৰিছো। 

এইবাৰৰ গ্ৰন্থমেলাত পাঁচ কোটিৰো অধিক গ্ৰন্থ বিক্ৰী হোৱাটো বৰ ভাল কথা। ভাল পঢ়ুৱৈ থাকিলে ভাল লেখকো ওলাব। কিন্তু আমি সচতন থাকিব লাগিব। সঁচা কথাটো হৈছে, কিতাপ বিক্ৰীৰ সূচকে সাহিত্যৰ মান নিৰূপণ নকৰে, নকৰে ক্ষণিক জনপ্ৰিয়তাইও। শইকীয়া ছাৰে (ড° ভবেন্দ্ৰনাথ শইকীয়া) কোৱা এষাৰ সোণসেৰীয়া কথা মই সদায় স্মৰণ কৰোঁ – “পেনপেনীয়া সাহিত্য বছৰি বহুত সৃষ্টি হয়, কিন্তু মগজ খটুৱাই পৰিশ্ৰম কৰি লেখা ভাবগধুৰ সাহিত্যহে ভৱিষ্যতলৈ জীয়াই থাকে!”




Sunday, November 7, 2021

নিৰ্মল আনন্দঃ

 নিৰ্মল আনন্দঃ

পুৰণি বন্ধুক লগ পোৱাৰ আনন্দই সুকীয়া।
কটন কলেজৰ “থাৰ্ড মেছ” বা আনন্দৰাম বৰুৱা ছাত্ৰাবাসত একেলগে থকা বন্ধু এজন এতিয়া এমেৰিকাত থাকে। সেইযে, ৩৪ বছৰৰ আগতে এৰিলোঁ, তাৰপিছত আৰু দেখা সাক্ষাৎ হোৱা নাই। নহ’লেও কি হ’ল, হোষ্টেলত চিনিঅৰ দাদহ’তৰ একেলগে ৰেগিং খোৱা সতীৰ্থ, ডাইনিং হলত পুৱা গধূলি একেলগে ভাত খোৱা আৱাসী, দুটা বছৰ একেটা ঘৰৰ ছালৰ তলতে বাস কৰা বাসিন্দা, - মোৰ বেটছ্ মেট্। এওঁ কবিৰাজ ধৰণৰ ছাত্ৰ আছিল। কৰিড’ৰৰ ৰেলিঙডালত বহি ভৰি জোকাৰি জোকাৰি বহি থকা আমি কেতিয়াবা দেখোঁ, পঢ়া টেবুলৰ পৰা উঠি হাতত জাৰটো লৈ বন্ধু খোৱাপানী আনিবলৈ গৈছে। আমাক দেখি সি লাজ কৰাৰ দৰে কৰে। কেতিয়াবা আকৌ দেখোঁ, হাফ লুঙী পিন্ধি আমাৰ আগেদিয়েই সি সমূখত থকা প্ৰসাৱগাৰটোলৈ আগবাঢ়িছে। সি ৰিঙি মাৰে – “ঐ, আড্ডা মাৰিছ? মাৰ মাৰ, তহ’ত আটাইকেইটাই গেৰা মৰাটো খাটাং।” আমিও উত্তৰ দিওঁ – “ফাল, ফাল, তইয়েই ফাল!” দুবছৰ একেলগে থকাৰ পাছত, বিদায় পৰত মই তাৰ অটোগ্ৰাফত কি লিখিছিলোঁ আজিও মোৰ স্পষ্টকৈ মনত আছে – “তোক মই সৰুপানী চুবলৈ যাওঁতেহে হোষ্টেলত দেখাৰ সৌভাগ্য হৈছিল যদিও তোৰ স্মৃতি মোৰ মানসপটত চিৰ সেউজ হৈ জিলিকি থাকিব। নাপাহৰিবি।”
তাৰপিছত আমি দুয়ো দুটা কক্ষপথত ঘুৰিবলৈ ল’লো। ইটোৰ লগত সিটো কক্ষপথৰ যোৱা ৩৪ বছৰে ক’তো কটাকটি হোৱা নাই। ১৮ অক্টোবৰৰ দিনা ৱাটছআপত এটা মেছেজ আহিল – “ঐ চতিয়া, চিনি পাইছনে? তই বোলে গুৱাহাটীতে আছ, কুমুদদাৰ পৰা তোৰ নম্বৰটো পালোঁ!”
৩ তাৰিখে, ৩৪ বছৰৰ পিছত দেখা হ’ল বন্ধুৰ লগত! সি ক’লে – “মই গোটেইখন ভ্ৰমি আহিছো, ওচৰলৈ নাহিবি।” তাৰ কথালৈ কাণ নকৰি মই তাক সাৱতি ধৰিলোঁ। আজিৰ পৰা তিনি দশকৰ আগৰ বিচিত্ৰ স্মৃতিয়ে আমাৰ মনটো ৰঙাই তুলিলে। আমাৰ সময়ৰ এজন মেধাৱী ছাত্ৰ - নাম তাৰ ভৱেশ ডেকা।
অকল ভৱেশেইনে? আমাৰ দিনবোৰত আজিৰ দৰে আমি “বস্তুৰ বহতীয়া” হোৱা নাছিলোঁ। আমাৰ সমস্ত সময় মোবাইল ফোনে কাঢ়ি ল’ব পৰা নাছিল। একেলগে খেলা, ফুৰা আৰু আড্ডা মৰাৰ বাবে আমাৰ হাতত বহুত সময় আছিল। সেই সময়তে আৰম্ভ হোৱা বন্ধুত্বৰ এনাজৰীডালে আজিও আমাৰ বহুতকে নিকপকপীয়াকৈ বান্ধি ৰাখিছে। তেনে বহু বন্ধুকে লগ পাই অতীত ৰোমন্থনেৰে আমি অনেকবাৰ অনেকঠাইত আত্মহাৰা হৈ পৰিছোঁ। এনে বহু আমোদজনক অভিজ্ঞতাও আছে।
এবাৰ হঠাতে পুৰণি বন্ধু এজনক পালোঁ চেন্নাই মহানগৰীত। আমাতকৈ তেওঁ এবছৰ ডাঙৰ। তেওঁ তেওঁৰ গাত থকা কেইটামান গুণৰ বাবে হোষ্টেলত “নাৰদ” নাম পাইছিল। আমিও তেওঁৰ কথা পাতোঁতে সততে নাৰদদা বুলিয়েই কৈছিলোঁ। তেওঁৰ প্ৰকৃত নামটো কি আছিল আমি কষ্ট কৰিহে মনত পেলাব লগা হৈছিল। হঠাতে চেন্নাই মহানগৰীৰ এটাইত মোক দেখি তেওঁ পৰম আন্তৰিকতাৰে উৰ্ধবাহু প্ৰসাৰিত কৰি মোৰ ওচৰলৈ আগবাঢ়ি আহিল। মোৰ তেওঁক মাতিব পৰা নামটো মনত নপৰেহে নপৰে! বাৰে বাৰে নাৰদদা-নাৰদদা নামটো মনলৈ আহি আছে! পৰিস্থিতিটো চম্ভালিবলৈ বৰ অসুবিধা হৈছিল সেইদিনা।
কবি কেশৱ মহন্তই এবাৰ কৈছিল,- বন্ধুত্ব কৰা সহজ, ৰখা টান। হয়, এটা বয়সৰ পিছত যুগমীয়া বন্ধুত্ব কৰা আৰু ৰখা সঁচাকৈয়ে টান কাম হৈ পৰে। পুৰণি বন্ধুত্বতো কেতিয়াবা কেৰোণ লাগে। এটা সময়ত তয়াঁ-হয়াঁ কৰি হাঁহি-মাতি দিন কটোৱা কোনোবা বন্ধুৱে পিছত লগ পালে আগৰ “তই”-ৰ সলনি আপুনি বা তুমি সম্বোধন কৰি আগৰ সম্পৰ্কটো বিকৃত কৰি পেলায়। কবি গল্পকাৰ অতনু ভট্টাচাৰ্যৰ “অক্তোপাছ” নামৰ এটা গল্প আছে। বেছ আমোদজনক গল্প (ওভতনি যাত্ৰা আৰু অন্যান্য গল্প নামৰ সংকলনটোত আছে, পৃষ্ঠা ৬৮)। বেংকৰ সৰু চাকৰি এটা কৰি পেটে ভাটে খাই থকা ললিতক মানুহ এজনে বিচাৰি আছে। নিজস্ব অভিজ্ঞতাৰে ললিত নিশ্চিত হ’ল যে মানুহজন বীমা কৰিবলৈ অহা এজন এজেণ্ট! মানূহজনৰ মুখামুখি নহ’বলৈ ললিত দৃঢ়প্ৰতিজ্ঞ হ’ল। কিন্তু ওভতনি বাটত মানহজনে ললিতৰ পিছ ল’বলৈ আৰম্ভ কৰিলে। সম্ভাৱ্য বীমা কিনাৰ বিভীষিকাত ললিতে খৰ খোজেৰে পলাবলৈ ধৰিলে। তেনেতে হঠাতে গাড়ী এখন লৈ ওলালহি বহু বছৰ লগ নোপোৱা কলেজৰ বন্ধু চাংকু! চাংকুৱে ললিতক ঘৰলৈ নিব খোজে, নহ’লে নিজেই আহিব এদিন –“গধূলি সাত বজাৰ পাছততো ঘৰতেই থাক? এদিন আহি আছোঁ। আৰু শুন, আমাৰ এওঁক এটা এজেঞ্চি লোৱাই দিছোঁ। তহঁতৰ দুয়োৰে নামত পলিছি দুখন কৰাই ল’ম দেই।” থাকে, তেনেকুৱা বন্ধুও থাকে!
অকল পুৰণি বন্ধু বুলিয়েই নহয়, বহু দিনৰ মূৰত পুৰণি বস্তুৰ লগত হঠাতে ভেটাভেটি হ’লেও মানুহৰ আনন্দৰ সীমা নাথাকে। যদি সেই বস্তুটোৰ লগত স্পৰ্শকাতৰ স্মৃতি বি়জড়িত হৈ থাকে, তেতিয়াটো ক’বই নালাগে। ড° ভবেন্দ্ৰনাথ শইকীয়া ছাৰে তেনেকুৱা এটা কাহিনী তেখেতৰ আত্মজীৱনী “জীৱন বৃত্ত”-ত লিখি থৈ গৈছে। (পৃষ্ঠা ২২১-২২৫)। লণ্ডনত উপস্থিত হোৱাৰ কিছুদিনৰ পাছতে তেখেতে কেপষ্টান ট’বেকোৰ চেপেটা টিন এটা কিনিছিল। লণ্ডনত সেইটো প্ৰায়েই তেখেতে লগত লৈ ফুৰিছিল। এতিয়া গৱেষণাৰ কাম কৰি থকাৰ মাজতে কেইজনমান বন্ধুৱে কম্পাছ এডালেৰে ঘঁহি ঘঁহি শইকীয়া ছাৰৰ নামটোৰ লগতে নিজৰ নামটোও লিখি দিলে। তাকে দেখি বাকী কেইজনেও নিজৰ নিজৰ নামকেইটা লিখি দিলে। ধেমালি কৰি থাকোঁতেই ছাৰৰ কাৰণে সাঁচি থবলগীয়া বস্তু এটাৰ সৃষ্টি হ’ল। সেই টেমাটো তেখেতে কেইবাবাৰো হেৰুৱাইছিল আৰু পাছত ঘুৰাই পাইছিল। কাহিনীকেইটা এবাৰ পঢ়িলে সতকাই পাহৰা টান। এসময়ত টেমাটো তেখেতে সযতনে বাকচত ভৰাই থৈ দিলে। কথাখিনিৰ শেষত তেখেতে লিখিছে, -“ থৈ দিছোঁ। টেমাটোৰ ৰং উঠি গ’ল, ৰঙৰ লগতে বন্ধুহঁতৰ চহীবোৰো অদৃশ্য হ’ল। তথাপি থৈ দিছোঁ। টেমাটো দেখিলেই চকুৰ আগত জীৱনৰ এটা অধ্যায় মুকলি হোৱা যেন লাগে।”
মইও তেনেকৈ বহু বস্তু থৈ দিছোঁ। ছাত্ৰ জীৱন শেষ হওঁ নৌ-হওঁতেই মই এখন কলেজত শিক্ষকতা কৰিছিলোঁ। সুবিধাটো পাইছিলোঁ মোৰ এজন আন্তৰিক বন্ধু শৰ্মাদাৰ (শ্ৰী কন্দৰ্প শৰ্মা) সহযোগত। কামটো আৰম্ভ কৰাৰ তিনিমাহ মান পিছত মোক দৰমহা দিছিল। তাৰে মোৰ ভণ্টিৰ কাৰণে কাঞ্চিপূৰমত প্ৰস্তুত এখন গুলপীয়া ৰঙৰ শাৰী আৰু মোৰ কাৰণে আঁচ টনা চোলা এটা কিনিছিলোঁ। শাৰীখনৰ খবৰ নাজানো, চোলাটো কিন্তু এতিয়াও আমৰ বাকচৰ তলত সুৰক্ষিত হৈ পৰি আছে। ঘৰত কাঢ়া নিৰ্দেশ দিয়া আছে, - “যাকে যি দিবলৈ মন আছে দি থাকা, কিন্তু খবৰদাৰ, এই চোলাটোত হাত নলগাবা।” তাৰোপৰি, মোৰ ল’ৰাদুটা সৰু হৈ থাকোঁতে সিহঁতৰ লগত কটোৱা সোণালী সময়ৰ কিছুমান ডুখৰীয়া স্মৃতি জমা হৈ গৈ আছে! অকাল বিয়োগ নহ’লে, জীৱনত হয়তো এনে এটা দিন আহিব যেতিয়া ল’ৰাহঁত নিজ নিজ কক্ষপথেৰে পৰিভ্ৰমণ কৰা আৰম্ভ কৰিব, আৰু নিসংগ অৱস্থাত এইবোৰ স্মৃতিৰেই হয়তো মই সাৰ পাম, তাৰেই আবেলি হঁব, আৰু তেনে স্মৃতিকেই সাৰথি ৰাতি টোপনি যাম।
নিৰ্মল আনন্দৰ উৎস মই আন এটা কথাটো পাওঁ। কলেজত পঢ়ি থকা দিনতে মোৰ হাতত এখন কিতাপ আহি পৰিছিল। কিতাপখনৰ লেখক আছিল উইলফ্ৰেড্ ফাঙ্ক আৰু নৰ্মান লুইছ। জনাই জানে, ইংৰাজী শব্দৰ ওপৰত চিন্তা-চৰ্চা কৰি কিতাপ লিখা বিষয়টোত নৰ্মান লুইছৰ সমকক্ষ কোনো নাই। তেখেতৰ সেই কিতাপখনত একোটা শব্দৰ জন্ম-বৃতান্ত (Etymology), শব্দটোৰ বিকাশ আৰু তাৰ প্ৰয়োগৰ ওপৰত ইমান সুন্দৰ বিশ্লেষণ আছিল যে অনেক দুষ্প্ৰাপ্য শব্দ মোৰ মনত বহি গ’ল। একাটা নিৰ্দিষ্ট পৰিৱেশত সেই শব্দটোহে খাজে-খোপে খাই পৰে। এটা উদাহৰণ দিওঁ, - সৰু ল’ৰা এটাই পুতলা মটৰ চাইকেল এখনত উঠি মুখেৰে ভোঁ-ভোঁ শব্দ কৰি মটৰ চাইকেল চলাইছে। এই কথাটোক আপুনি ইংৰাজীত কেনেকৈ ক’ব? ল’ৰাটোৱে মটৰ চাইকেল চলাই আছে বুলি ক’লে কথাটো সত্য নহ’ব। আচলতে ল’ৰাটোৱে মটৰ চাইকেলৰ অৱয়ব এটাত বহি কল্পনাতহে মটৰ চাইকেল চলাই আছে। ঠিক তেনেকৈ আপুনি কল্পনাত বন্ধুৰ সান্নিধ্যৰ কথা ভাবি আছিল। আপুনি ক’ব নোৱাৰাকৈয়ে তেখেতৰ সান্নিধ্যৰ খুহুতীয়া কথা এটা মনত পৰাত আপোনাৰ মুখেদি হাঁহি ওলাই গ’ল। আচলতে কল্পনাত আপুনি তেখেতৰ সান্নিধ্যতে আছিল! এই কথাটো কেনেকৈ ক’ব? এই অনুভৱ প্ৰকাশ কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা প্ৰকৃত শব্দটো হৈছে – vicarious। The child was riding a bike vicariously. The experience with your friend was vicarious. ঠিক তেনেকৈ শিকা কেইটামান শব্দ হৈছে Obsequious. Sublimate, effete, weltschmerz, pander, wanton ইত্যাদি। আগতে শিকি অহা এই শব্দবিলাকক সততে দেখা নাযায়। কিন্তু কেতিয়াবা কিতাপৰ পাতত বা বাতৰি কাগজৰ শিৰোনামাত তেনে নাম দেখিলে পুৰণি বন্ধু এজনক লগ পোৱাৰ দৰে মনটো উজলি উঠে। সেই শব্দটোৰ জন্ম, বিকাশ আৰু তাৰ প্ৰয়োগৰ ধৰণটো মনত পৰি যায়। মোৰ ক্ষেত্ৰত, আই.আই.টি প্ৰতিষ্ঠানৰ হেমেনদাৰ (ড° হেমেন দাস) হোষ্টেলৰ বিচনাত শুই শুই শুকান জৰাজীৰ্ণ সেই কিতাপখন পঢ়ি থকা মূহূৰ্তটো বাংময় হৈ উঠে। শইকীয়া ছাৰৰ ভাষাত, জীৱনৰ এটা অধ্যায় মুকলি হৈ যোৱা যেন লাগে।
বন্ধু, বস্তু আৰু শব্দ। আমি যে ভৱিষ্যতৰ আৰ্থিক সুৰক্ষাৰ বাবে ফিক্স ডিপজিট কৰোঁ, জীৱন বীমা কৰোঁ, কৰ্মচাৰীসকলৰ বাবে প্ৰভিডেণ্ট ফাণ্ড থাকে, এইবোৰে আৰ্থিক নিৰাপত্তাৰ কাম কৰে। কিন্তু ভৱিষ্যতৰ মানসিক প্ৰশান্তি সুৰক্ষাৰ বাবে আমি কি কৰোঁ, ক’ত ইনভেষ্ট কৰোঁ? আচলতে একো নকৰোঁৱেই নেকি! মোৰ এনে লাগে, এই নিৰাপত্তাৰ বাবে প্ৰত্যেক মানুহেই বন্ধু, বস্তু আৰু শব্দৰ ওপৰত বিনিয়োগ কৰিব লাগে। বস্তু মানে স্মৃতি বিজড়িত উপাদান। ক্ষণিক সফলতাই গজদন্ত মিনাৰৰ শিখৰলৈ কাৰোবাক লৈ যাব পাৰে, কিন্তু জীৱনৰ বিয়লি বেলাত, নিসংগ পৰত, সুখৰ দিনত কৰা এই বিনিয়োগে মানুহক নিৰ্মল আনন্দৰ খোৰাক দিব পাৰে।
(এখন ফটোত ভবেশৰ লগত মই, আনখন ইণ্টাৰনেটৰ পৰা লোৱা।)


পেত-প্ৰীতিঃ

 পেত-প্ৰীতিঃ

এটা সুদীৰ্ঘ সময়ৰ ইতিহাস গৰকি অহা চিন্তা-ভাৱনা, যুক্তি-বিশ্বাস, দণ্ড-খৰিয়াল, বাক-বিতণ্ডা, বাধা-নিষেধ, অভিযোগ-প্ৰতি অভিযোগৰ অন্ত পেলাই অৱশেষত আমাৰ ঘৰত আৱিৰ্ভাৱ ঘটিলহি এটা কণমানি কুকুৰ পোৱালীৰ।
পোহনীয়া জীৱ-জন্তুৰ প্ৰতি মোৰ অত্যধিক আকৰ্ষণো নাই, বিকৰ্ষণো নাই! ষষ্ঠ শ্ৰেণীত পঢ়োঁতেই সহপাঠী বাবুলৰ (ধৰণীধৰ ৰাজখোৱা) সহযোগত, স্কুললৈ অহা-যোৱা কৰা বাটতে থকা বিমান ছাৰৰ ঘৰৰ পৰা, ছালত বগা আৰু কমলা ৰঙৰ সংমিশ্ৰণ থকা মেকুৰী পোৱালী এটা ঘৰলৈ লৈ আনিছিলোঁ। কথাটো দেউতাই বৰ ভাল পোৱা নাছিল। কিন্তু মানুহৰ উপৰিও পোহনীয়া গৰু, ছাগলী, উদঙীয়া কুকুৰ আদি অনেক জীৱ-জন্তুৱে বিচৰণ কৰি থকা ঘৰখনত সেই সামান্য মেকুৰী পোৱালীটোৱে দেউতাৰ মনোযোগ আকৰ্ষণ কৰিব পৰা একো বিশেষ ঘটনা ঘটাব পৰা নাছিল। সেয়ে আমাৰ চাৰিটা ল’ৰা ছোৱালীৰ আবুৰৰ আঁৰে আঁৰে তাই চন্দ্ৰকলা বঢ়াদি বাঢ়ি আহিছিল। ৰঙটোৰ বাবেই তাইক দেখা সকলো তাইৰ প্ৰেমত পৰিছিল। মজিয়াত পীৰা পাৰি ভাত খোৱা দিনত নিজৰ কাঁহিৰ এগৰাহ ভাত তাইৰ কাৰণেও ওচৰৰে মজিয়াত ঢালি দিছিলোঁ। মাজে মাজে চকুহাল জপাই মনপুতি চেলেকি চেলেকি তাই ভাত খাই থকা দৃশ্যটো আজিও মোৰ মনত সজীৱ হৈ আছে। ঠাণ্ডা দিনবোৰত গাত গৰম কাপোৰ এখন লৈ পঢ়িবলৈ বহোঁতে তাইও কেতিয়াবা কুচি-মুচি ওচৰ চাপি আহি কাপোৰৰ তলত সোমাইছিলহি। কেতিয়াবা ভৰি দুটাৰ মাজত গা ঘঁহাই ঘঁহাই খোৱা দিবলৈ আব্দাৰ ধৰিছিল। এটা সময় আহিছিল, আমি খাবলৈ লওঁতে ওচৰে পাজৰে মেকুৰীজনী নেদেখিলে আমাৰ ভাত-খোৱা আধাখোৱা যেন লাগিছিল। কেতিয়াবা তাই জীয়া সাপ এটা বা এন্দুৰ একোটা মুখেৰে কামুৰি আমাৰ আগলৈ ধৰি আনিছিল। এসময়ত মেকুৰীজনীৰ কেইবাটাও পোৱালী জগিছিল। পোৱালীকেইটাৰ বৰণ দেখি অনেকেই তাইক বিলাতী জাতৰ বুলি কৈছিল আৰু পোৱালীকেইটা পুহিবলৈ নিবলৈ দিবৰ বাবে আমাক খাটনি ধৰিছিল। মই কলেজত পঢ়ি থকা দিনলৈ তাইৰ বয়স হৈছিল আৰু দুৰ্বল দেখা গৈছিল। তেতিয়ালৈ আমি টেবুলত বহি ভাত খাবলৈ লৈছিলোঁ আৰু খোৱাৰ সময়ত তাইৰ সান্নিধ্যৰ অনুভৱো মোৰ মনত লাহে লাহে ম্লান পৰি আহিছিল।এদিন, কলেজ বন্ধ থকাৰ সময়ত মই ঘৰত থাকোঁতে, ওচৰতে থকা ধানখুন্দা মিল এটাৰ দাঁতিত তাইক মৃত অৱস্থাত আৱিষ্কাৰ কৰা হৈছিল। সেইদিনা মোৰ কাৰো লগত কথা পাতিবলৈ মন যোৱা নাছিল।
মা-ৰ লগত একেলগে কাম কৰা শিক্ষয়িত্ৰী গুণলতা বাইদেউৰ সহযোগত আমাৰ ঘৰলৈ এবাৰ এটা ভাটৌ চৰাই আহিছিল। কে-কে-কে শব্দৰে তাই আমাৰ ঘৰটো পুৱাৰে পৰা মুখৰ কৰি তুলিছিল। তাইৰ খাদ্যৰ বাবে ৰঙা পকা জলকীয়া আৰু বিভিন্ন ধৰণৰ বুট-মাহ আদি যোগান ধৰি আমি তাইক মাত-মাতিবলৈ শিকাইছিলোঁ। এই কামটোত আমি বৰ সফল হোৱা নাছিলোঁ। তাই আছিল বৰ নিৰ্জু প্ৰকৃতিৰ ভাটৌ চৰাই। পাখিখিনি কিছু পৰিমানে চুটি কৰি কাটি দি সঁজাটোৰ দুৱাৰখন খুলি দি আমি প্ৰমাণ চাইছিলোঁ তাই উৰিবলৈ চেষ্টা কৰিব নেকি! – নাই, নকৰিছিল। হয়তো তাই উৰিবলৈ পাহৰি গৈছিল। তাৰপিছত এটা দিন আহিছিল, ৰাতিপুৱাই সঁজাৰ দুৱাৰখন আমি খুলি দিওঁ, চৰাইটোৱে দেও দি দি চোতালত ঘুৰি ফুৰে, জপিয়াই জপিয়াই ইঠাইৰ পৰা সিঠাইলৈ যায়, তাৰপিছত আকৌ আহি সঁজাত সোমায় থাকে! তাই উৰিবলৈ সঁচাকৈয়ে পাহৰি গৈছিল। এদিন গাঁৱৰ চেৰেলা কুকুৰ এটাই তাইক ডিঙিত কামুৰি ধৰি চকুৰ পলকতে দৌৰ ল’লে। পিছে পিছে আমিও খেদা ল’লো। তাই কুকুৰটোৰ আহাৰ হ’ল। কেইবাদিনলৈও আমাৰ ঘৰখন নিৰামুহি খোৱা মৃতকৰ ঘৰ যেন ম্ৰিয়মান হৈ থাকিল।
এইয়াই মূলতঃ মোৰ পেত অৰ্থাৎ পোহনীয়া জন্তুৰ লগত থকা প্ৰত্যক্ষ অভিজ্ঞতা। ঘৰলৈ পোহনীয়া জন্তুৰ আগমণক লৈ মই বৰ চিন্তিত নহয়, ভয় লাগে প্ৰস্থানক লৈ! গাৰ ছাঁৰ দৰে লাগি থাকি এই পোহনীয়া জীৱ-জন্তুবোৰে জীৱনৰ অন্তিম ক্ষণত গৰাকীৰ পৰা বিদায় লোৱাৰ যি হৃদয় বিদাৰক বেদনাৰ সৃষ্টি কৰে সেইয়া অকল ভুক্তভোগীয়েহে উপলব্ধি কৰিব পাৰে। মোৰ মনত সৃষ্টি হোৱা এই ভাবটোত খুশৱন্ত সিঙৰ লেখাৰ প্ৰভাৱ আছে। দেশ বিভাজনৰ সময়ত হঠাতে লাহোৰৰ পৰা দিল্লীলৈ ভাগি আহিব লগা সময়খিনিত পোহনীয়া কুকুৰটোক খুশবন্ত সিঙে বন্ধু মজনুৰ কাদিৰৰ ওচৰত এৰি থৈ আহিছিল। কেইবাদিনৰ পিছত সি কেনেবাকৈ তাৰ পৰা মুকলি হৈ লাহোৰৰ পৰা দিল্লী অভিমূখে আহি থকা অৱস্থাত পথৰ দাঁতিত ধৰা পৰিছিল। চিম্বা নামৰ সেই পোহনীয়া কুকুৰটোৰ সান্নিধ্য বিৱৰণ কৰি তেখেতে তাৰ মৃত্যুৰ সময়ৰ কথাও বৰ্ণনা কৰিছে। তেখেতৰ আত্মজীৱনীৰ ১৮৮ পৃষ্ঠাৰ পৰা ১৯১ পৃষ্ঠালৈ সন্নিৱিষ্ট কৰা কথাখিনিৰ শেষৰভাগটো এনেকুৱা – “চিকিৎসক ডাক্তৰজনে মালাক (সিঙৰ জীয়াৰী) ক’লে – চিম্বাৰ গাত এতিয়া অহস্য বিষ, দুয়োখন ভৰিয়েই পেৰালাইচিছ হৈ গৈছে, আৰু বেছি সময় জীয়াই থকাৰ আশা নাই। তেওঁ মালাৰ অনুমতি লৈ এটা টোপনিযোৱা দৰৱ দিলে আৰু চিৰকালৰ বাবে চিম্বা টোপনিত ঢলি পৰিল। মই যদি মোৰ জীৱনৰ নিকট বন্ধুসকলৰ কথা ক’ব লগা হয়, চিম্বাৰ কথা আগতেই ক’ব লাগিব। আমি দুনাই কেতিয়াও আৰু কুকুৰ নুপুহিলোঁ। আচলতে প্ৰিয়বন্ধুৰ ঠাই কোনেও কেতিয়াও পূৰা কৰিব নোৱাৰে।”
মোক মোৰ ডাঙৰ ল’ৰা বাপুৱেও এটা প্ৰভুভক্ত কুকুৰৰ কাহিনী কৈ শুনালে। গৰাকী উভতি আহিব বুলি এটা ৰে’ল ষ্টেচনত ন বছৰ ধৰি অপেক্ষা কৰি কৰি মৃত্যু বৰণ কৰা (১৯৩৪ চন) হাছিকো নামৰ এটা কুকুৰৰ হৃদয়স্পৰ্শী কাহিনী। এই কুকুৰটোৱে বিশ্বৰ শ্ৰেষ্ঠতম প্ৰভুভক্ত কুকুৰৰ মৰ্যাদা পাইছে। “অৰণ্যৰ কথা” নামৰ কিতাপখনত পাইছিলোঁ, জিম কৰবেটে তেওঁৰ আত্মজীৱনীত “ৰবীন” নামৰ কুকুৰটোৰ কথা পৰম কৃতজ্ঞতাৰে লিখি থৈ গৈছে। জংঘলৰ মাজত কুকুৰটোৰ সহায়ে কেনেকৈ তেওঁক অনেক দুৰ্ভাৱনাৰ পৰা ৰক্ষা কৰিছিল তাত সেইকথাও আছে। আমাৰ বিমানকোঠত কুকুৰৰ সহায়ত আমি বিস্ফোৰক সামগ্ৰীৰ অনুসন্ধান কৰোঁ। অলপতে দহ বছৰ কামত লগোৱাৰা পিছত দুটা সুঠাম-সৱল কুকুৰক অৱসৰ দিয়া হৈছে। সুৰক্ষা বিভাগৰ সহকৰ্মীসকলে অনুষ্ঠিত কৰা এটা জাকজমকীয়া অনুষ্ঠানত মখমলৰ বিচনাৰ ওপৰত বহিবলৈ দিয়া কুকুৰদুটাক পুষ্প-বৃষ্টিৰ মাজেৰে অৱসৰ প্ৰদান কৰা হ’ল!

বন্ধু ৰাণাই (ৰাণা গগৈ) তেওঁৰ ‘“ধৰাৰ দিহিঙে-দিপাঙে’’ নামৰ কিতাপখনত সন্নিৱিষ্ট কৰা ‘“আমেৰিকাত ব্যয়বহুল এটা ব্যস্ত শনিবাৰ’” নামৰ কাহিনীটোত পোহনীয়া জন্তু আৰু গৰাকীৰ মাজত সৃষ্টি হোৱা এটা হৃদয়স্পৰ্শী সম্পৰ্কৰ কথা বৰ্ণনা কৰিছে।
মুঠতে মানুহ আৰু কুকুৰৰ সম্পৰ্ক খৃষ্টপূৰ্ব দহ হাজাৰ বছৰমান পুৰণি। বৰ্তমান সময়ত মই নিজেই দেখিছোঁ, জীৱনৰ শেষ সময়ৰ নিসংগ পৰত অনেক বৃদ্ধ-বৃদ্ধাই ওচৰ চপাই লোৱা বিভিন্ন প্ৰজাতিৰ প্ৰভুভক্ত পেত কুকুৰ, দুখ-সুখৰ দৈনন্দিন সংগী। মানুহৰ বুকুৰ মাজত ফল্গুৰ দৰে চিৰসঞ্জীৱিত হৈ থকা স্নেহ, বিশ্বাস, মৰমৰ বৃদ্ধ কালত একমাত্ৰ অৱলম্বন! মই মনে মনে ভাবোঁ, এই দৃষ্টিকোণৰ পৰা আৰু কেইবছৰমান ৰ’ব পৰা গ’লহেঁতেন নেকি!
উনবিংশ শতিকাৰ শিল্প বিপ্লৱে মানুহৰ জীৱন পৰিক্ৰমালৈ চিনিব নোৱাৰাকৈ পৰিৱৰ্তন আনি দিলে। কষ্ট কৰি কৰিব লগা কামটো মেছিনে সহজতে কৰি দিব পৰা হ’ল। প্ৰথম-প্ৰথম মানুহৰ জীৱন ধাৰণৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় সামগ্ৰীৰ আৱিষ্কাৰ হৈছিল। পিছলৈ সামগ্ৰীৰ আৱিষ্কাৰ কৰি লৈ মানুহৰ প্ৰয়োজন সৃষ্টি কৰা হ’ল। সমাজ ব্যৱস্থাই বস্তুবাদী (materialistic) ৰূপ পালে। বস্তুৰ লোভ আৰু আক্ৰোশে লাহে লাহে মানুহৰ চিন্তা-চেতনা আৰু অনুভূতিকো গ্ৰাস কৰি ল’লে। মানুহ বস্তুৰ বহতীয়া হৈ পৰিল। জীৱন পৰিপূৰ্ণ কৰিব পৰা প্ৰমূল্য আৰু অনুভূতিৰ অন্ত পৰিল! স্বামী-স্ত্ৰীৰ বিশ্বাসে নতুন ৰূপ পালে, সন্তানে পিতৃ-মাতৃৰ মৰম আৰু সান্নিধ্যৰ পৰা বঞ্চিত হৈ বস্তুতেই মগন হৈ পৰিল! সলনি হ’ল মাটিৰ ওপৰৰ সম্পৰ্কবোৰৰো।
প্ৰগতি আৰু প্ৰযুক্তিৰ এই বিভ্ৰান্তিকৰ দিনতো মানুহৰ হৃদয় আজিও চৰ্তহীন বিশ্বাস আৰু আস্থাৰ বাবে বিয়াকুল। আমাক প্ৰয়োজন কাৰোবাৰ, যাৰ আছে আপোনাৰ কথা শুনাৰ সীমাহীন ধৈৰ্য, যি নকৰিব অযথা তৰ্ক বিতৰ্ক অথবা মান- অভিমান, যিয়ে কৰিব নোৱাৰিব সত্যৰ অপলাপ, যিয়ে কৰিব নোৱাৰিব দিয়া আৰু লোৱাৰ চতুৰ হিচাপ-নিকাচ! যাৰ জীৱনৰ অৰ্থ হ’ব কেৱল চৰ্তহীন প্ৰেম, বিশ্বাস আৰু ভালপোৱা।
মানুহৰ জীৱনৰ এই প্ৰয়োজন পূৰণ কৰিব পৰাকৈ পেত্ বা পোহনীয়া জন্তুতকৈ আছেনে আন কোনোবা শ্ৰেষ্ঠ? সম্ভাৱ্য মৃত্যু যন্ত্ৰণাৰ বেদনা বা বাধাতকৈ জীৱন বাটৰ সান্নিধ্য আৰু উপলব্ধি নিশ্চয় অধিক অৰ্থবহ!


Saturday, October 23, 2021

জীৱন বাটৰ দুই নম্বৰঃ



 

জীৱন বাটৰ দুই নম্বৰঃ
আজি ভালেমান দিন ধৰি মই Customer Care বা “অতিথি সেৱা” নামৰ বিষয়টোৰ লগত লাগি আছোঁ, প্ৰথম অৱস্থাত প্ৰত্যক্ষভাৱে আৰু এতিয়া পৰোক্ষভাবে। বৰ আমোদজনক বিষয়। অতিথি এজনে আচলতে গৃহস্থৰ পৰা বিচাৰে কি! এই প্ৰসংগটো আহিলেই মোৰ ড° ভবেন্দ্ৰনাথ শইকীয়া ছাৰৰ “আগন্তুক” নামৰ অনাতাঁৰ নাট এলানিলৈ মনত পৰে। সূক্ষ্ম পৰ্যবেক্ষণেৰে বৰ মনোগ্ৰাহীকৈ লিখা সেই নাটলানি এবাৰ শুনিলে সতকাই পাহৰা টান। ঘৰলৈ আলহী আহিলে কেতিয়াবা যে এৰি দিবলৈকে মন নাযায়, বিদায় লওঁতে চকুপানী ওলাঁও ওলাঁও কৰে! আকৌ কেতিয়াবা আলহী “কেতিয়া যায় - কেতিয়া যায়” লাগে, দুৱাৰদলি পাৰ হলেই ‘ৰক্ষা পালোঁ’ ধৰণৰ ভাব এটা আহি সকাহ দিয়েহি! এইধৰণৰ মূহুৰ্তবোৰ ছাৰৰ হাতৰ পৰশত জীৱন্ত হৈ উঠিছিল। হিন্দী ভাষাত “অতিথি তুম কব যাওগে” বুলি পৰেশ ৰাৱাল আৰু অজয় দেৱগণে অভিনয় কৰা হাস্যৰসৰ চিনেমা এখনো আছে। এইয়া ব্যক্তিগত পৰ্যায়ৰ আলহী। পিছে, মই আজি ক’বলৈ ওলোৱা আলহী ব্যক্তিগত পৰ্যায়ৰ মাহী-পেহী লেখিয়া আলহী নহয়, কৰ্পৰেট আলহী। অনুষ্ঠান প্ৰতিষ্ঠানৰ ভাষাত কাষ্টমাৰ! ডাকঘৰত ডাক টিকট এটা কিনিবলৈ যাওঁতে আপুনি ডাকঘৰৰ আলহী, বেংকৰ কাম এটা লৈ গৈ উপস্থিত হোৱা বেংকৰ আলহী, স্কুলত ভৰ্তি হ’বলৈ গৈ এপৰ থিয় দি থাকিব লগা হোৱা স্কুলখনৰ আলহী আৰু চৰকাৰী অফিচত কাম লৈ গৈ আমনজিমনকৈ বহি থকা অফিচটোৰ আলহী আৰু শেষত, মই কৈ থকা বিষয়টো, অৰ্থাৎ এয়াৰপৰ্টত উৰাজাহাজ ধৰিবলৈ গৈ বোন্দাপৰ দি বহি থকা এয়াৰপৰ্টৰ যাত্ৰী আলহী!
কুৰী বছৰতকৈও অধিককাল বিষয়টোৰ লগত লাগি থাকি মই এইটোৱেই শিকিলোঁ যে অতিথি সেৱা এনেকুৱা এটা বস্তু যাৰ মূল্য দাতাই নহয় একমাত্ৰ ক্ৰেতাইহে ঠিক কৰিব পাৰে। কথাষাৰ অলপ বহলাই ক’ব লাগিব। তাহানি চৰকাৰী অফিচ হিচাপে প্ৰথম-প্ৰথম ভৰি দি পোৱা আমাৰ ডাকঘৰটোত মহাত্মা গান্ধীৰ ছবি এখন ওলমি আছিল। তাতে লিখা আছিল – “অতিথি হৈছে সাক্ষাৎ দেৱতা! প্ৰতিষ্ঠানটোৱে তেওঁক আচলতে একো উপকাৰ কৰা নাই, তেওঁহে অফিচটোলৈ আহি প্ৰতিষ্ঠানটোৰ উপকাৰ কৰিছে!” খালি কাউণ্টাৰটোৰ সমূখত প্ৰায়েই উপায়হীন হৈ থিয় দি থকা মই ডাকঘৰটোত কেনেধৰণৰ দেৱতা বুজি পাবলৈ মোৰ টান লাগিছিল। শৈশৱতে বিভ্ৰান্ত হৈ যোৱা এই কথাষাৰৰ গূঢ়াৰ্থ বুজিলো অতি পলমকৈ!
পৃথিৱীৰ বুকুত যিমান বিমানকোঠ আছে, তাৰ ভিতৰত অতিথি সেৱাত আজি বহুবছৰ ধৰি অবিসংবাদিত হৈ প্ৰথম স্থানত আছে ছিংগাপুৰৰ ছাংগি বিমানকোঠ। যাত্ৰীৰ বাবে বিমানকোঠটোৱে কৰা নাই কি? টেনিছ কৰ্ট, চুইমিং পুল, পখিলা গাৰ্ডেন আৰু শেহতীয়া ভাৱে যাত্ৰীৰ মনোৰঞ্জনৰ বাবে তৈয়াৰ কৰা এটা কৃত্ৰিম ঝৰ্ণাই যাত্ৰীসকলক অহৰহ সেৱাৰ সমল যোগাইছে। খোৱাৰ সুবিধা বা কিনা-কুটাৰ সুবিধাৰ কথা নক’লোৱেইবা! কিন্তু মোৰ উপলব্ধি, পাৰ্থিব এই উপাদানসমূহে বিমানকোঠটোক শ্ৰেষ্ঠ প্ৰতিপন্ন কৰা নাই, কৰিছে এই উপাদানসমূহ আৰু যন্ত্ৰ-পাতিৰ পিছফালে লুকাই থকা সৰু সৰু কিছুমান মানুহ আৰু সেই মানুহৰ প্ৰৱল ইতিবাচক দৃষ্টিভংগীয়েহে! যাত্ৰীসকলৰ মানসিকতা পুংখানুপুংখভাৱে অধ্যয়ন কৰি, কৰ্মচাৰীসকলক উপযুক্ত প্ৰশিক্ষণেৰে প্ৰশিক্ষিত কৰি লৈ তেওঁলোকৰ ‘হৃদয়ৰ পৰা সেৱা’ কৰাৰ যি হাবিয়াস (passion) ছাংগি বিমানকোঠে সৃষ্টি কৰিব পাৰিছে, সেইয়া মোৰ বাবে অপাৰ বিষ্ময়!
এটা উদাহৰণ দিওঁ নেকি, আগতে অনেকবাৰ বিভিন্ন পৰিৱেশত এই কথা মই কৈ আহিছোঁ।
২০১৪ চন। মই তেতিয়া ফিলিপিনছৰ মক্টান ছেবু নামৰ বিমানকোঠ এটাত কাম কৰি আছো। ছিংগাপুৰৰ বিমানকোঠটোৱেদিয়েই অহা-যোৱা কৰিব লগা হয়। তেনেকৈয়ে এবাৰ ফিলিপিনছৰ পৰা আহি নামিলোঁহি ছিংগাপুৰ বিমানকোঠত। প্ৰায় পাঁচ ঘণ্টাৰ পাছত দিল্লীলৈ অহা বিমান। বৃহৎ বিমানকোঠটোৰ টাৰ্মিনেল ভৱনত ঠায়ে ঠায়ে আছে অতিথি সেৱা কেন্দ্ৰ (Customer Care বা Information Counter)। সমগ্ৰ বিমানকোঠতে ইণ্টাৰনেটৰ বিনামূলীয়া সুবিধা আছে কিন্তু তাৰ বাবে পাছৱৰ্ড এটা কাষ্টমাৰ কাউণ্টাৰৰ পৰা সংগ্ৰহ কৰি ল’ব লাগে। মই আগবাঢ়ি যোৱা দেখিয়েই কাউণ্টাৰৰ ল’ৰাজন ঠিয় হ’ল। মোক ৱাই-ফাই পাছ ৱৰ্ড এটা লাগিছিল! ‘নিশ্চয়’ বুলি ল’ৰাজনে মোৰ পাছপৰ্টখন টেবুলৰ মেছিনটোত এবাৰ ঘঁহাই লৈ মোৰ হাতত কাগজ এটুকুৰা তুলি দিলে। তাৰপিছত মোৰ হাতৰ মোবাইলটোলৈ চাই ক’লে, - “আপুনি দিয়ে যদি মইয়েই ফোনটোত পাছৱৰ্ডটো লগাই দিব পাৰোঁ।” মইও ভালেই পালোঁ। মূহুৰ্ততে ল’ৰাটোৱে অতি ক্ষীপ্ৰভাৱে কামটো কৰি দিলে! নেটৱৰ্কৰ উজ্জ্বল ৰেখাকেইডালে মোৰ মনটোও পোহৰাই তুলিলে। প্ৰতিদানত ধন্যবাদ শব্দটোকে কেইবাবাৰো কৈ মই উভতিব খুজিলোঁ। ল’ৰাজনে আকৌ মাত লগালে,- ‘এক্সকিউজ মি ছাৰ?’ আচৰিত হৈ মই উভতি চালোঁ। - “ছাৰ, আপুনি পিঠিত লেপটপ্ এটাও লৈ আছে, সেইটোও যদি ব্যৱহাৰ কৰিব খোজে, সেইখন কাগজৰ নম্বৰটোৱে কাম নকৰিব, এইখনো লৈ যাওক, তাতে লেপটপৰ বাবে পাছৱৰ্ড লিখা আছে!”
হতভম্ব হৈ গ’লো। আনন্দৰ সীমা নাথাকিল! অতিথি সেৱাৰ কি এক অপূৰ্ব নিদৰ্শন! লগে লগে ওচৰতে থকা কাউণ্টাৰ এটাত গৈ ল’ৰাটোৰ সেৱাৰ প্ৰশংসাসূচক মন্তব্য এটা লিখি কৰ্তৃপক্ষলৈ প্ৰেৰণ কৰিলোঁ!
কিয় ইমান আনন্দিত হ’লো মই?
ভাবি ভাবি মই এই সিদ্ধান্ততে উপনীত হ’লো যে আগন্তুকে যেতিয়া আশাকৰাতকৈ সামান্য বেছি পায়, তাতেই নিহিত থাকে অতিথি সেৱাৰ সফলতা! অক্কণমান, সামান্য, আশা কৰাতকৈ অলপ অধিক উপাদানে অতিথি সেৱাৰ মান কেয়াৰৰ (Care) পৰা চেটিচফেকচনলৈ (Satisfaction) আৰু চেটিচফেকচনৰ পৰা ডিলাইটলৈ (Delight) মানদণ্ড উঠাই লৈ যাব পাৰে! আপাতঃদৃষ্টিত একেবাৰে নগন্য যেন লগা এই সামান্য অতিৰিক্তৰ প্ৰভাৱ সীমাহীন! আমাৰ লগৰ ৰাতুলে সমাজবিদ্যাত ২৯ নম্বৰ পাই অষ্টম শ্ৰেণীত ফেইল কৰিছিল, বিমানে সেই একে বিষয়তে ৩১ নম্বৰ লৈ নৱম শ্ৰেণীলৈ উত্তীৰ্ণ হোৱাত কৃতকাৰ্য হৈছিল। মাত্ৰ দুটা নম্বৰে সিহঁতৰ জীৱনত পাছ-ফেইলৰ সিদ্ধান্ত লৈছিল। মাত্ৰ দুটা নম্বৰে!
জীৱনত উভতি চালে এনে লাগে, সেই অক্কণমান, সততে ধৰিব নলগা দুই নম্বৰ, প্ৰাপ্যতকৈ সামান্য অধিক, - এই মন্ত্ৰই জীৱন বাটৰো যেন সফলতাৰ সঁচাৰ-কাঠি!
(ফটোদুখন ইণ্টাৰনেটৰ পৰা সংগ্ৰহিত)

শাৰদীয় চিন্তাঃ


 

শাৰদীয় চিন্তাঃ
মনত আছে, ছাত্ৰাৱস্থাত প্ৰাচীন সাহিত্য চয়নত পাইছিলোঁ, মহাপুৰুষ শ্ৰীমন্ত শঙ্কৰদেৱে শৰত ঋতুৰ ৰূপত মুগ্ধ হৈ “শৰৎ বৰ্ণনা” নামৰ কবিতাটো লিখিছিল – “শৰত সমান নাহি সুখকাল, হৰৈ দুখ অনুক্ৰমে।” একেটা কবিতাৰে এঠাইত আছে,- “গগণ নিৰ্মল স্বচ্ছ ভৈল জল, দূৰ গৈল মেঘগণ!” দূৰ হ’বলৈ এইবাৰ পিছে মেঘগণ ওচৰলৈকে নাহিল। দিনতে এন্ধাৰ কৰি অহা কলীয়া মেঘ দেখাই নাপালোঁ। দবাপিতা বৰষুণ এজাক চাম চাম বুলি থকাতে থাকিল!
আহিনৰ ৰূপ প্ৰকৃতিৰ পৰিৱৰ্তনত। পৰিৱৰ্তনেও এইবাৰ লুকাভাকু খেলিছে। প্ৰকৃতি যেন শেনৰ এজাত! এই অক্তোবৰ মাহতো এপ্ৰিল মাহৰ দৰে গেলেপা লগা গৰম। ক’ত গ’ল আমাৰ ল’ৰালিৰ আহিন!
যেনেকুৱা অঞ্চলত আমাৰ ল’ৰালি পাৰ হৈছিল, তেনেকুৱা অঞ্চলক আজিকালি ‘সংৰক্ষিত বনাঞ্চল’ নতুবা ‘অভয়াৰণ্য’ বোলে। শৈশৱ আৰু কৈশোৰত আমি বিচৰণ কৰি ফুৰা অঞ্চলত এনেকুৱা দিনত, শৰতৰ ডাঠ কজলা ছাঁৰ মাজেদি উজ্জ্বল ৰ’দৰ পোহৰ আহি মাটিত পৰেহি। তাত প্ৰখৰ উজ্জ্বলতা আছিল, নাছিল অসহনীয় উত্তাপ। এতিয়া বৃক্ষহীন বসুমতীৰ ওপৰত আহিনৰ দিনতো উত্তাপ আৰু উজ্জ্বলতাৰ থৈয়া-নথৈয়া ৰণ!
আমাৰ ঘৰৰ সমূখত আছিল দিগন্ত বিস্তৃত ধাননি পথাৰ। দিনে দিনে আহিনৰ পথাৰে বৰণ সলায়। সেইজীয়াৰো যে কত ৰূপ! সজাল ধৰা ৰোৱাৰ ওপৰেদি ঢৌ খেলি খেলি পাৰ হৈ যায় শৰতৰ “শীতল শিশিৰ ঢালা” (ৰবীন্দ্ৰনাথ)! ক’ত গ’ল এনে দিনৰ “মহা সুখকৰ সুৰভি শীতল, বহে বায়ু সৰ্বক্ষণ”? (শঙ্কৰদেৱ)। যিঠাইৰ ধাননি পথাৰৰ সৰু সৰু আলিয়েদি ল’ৰি গ’লে আমি ৰোৱাৰ মাজত লুকাই গৈছিলো, তাত আজিকালি খেতি নহয়! যুগ যুগ ধৰি বৈ থকা ডিপলোঙা নদীয়ে বাৰিষা হিৰ হিৰ শব্দ কৰি কালৰূপ ধৰি খেদি আহে আৰু দুয়োপাৰ ওপচাই পেলায়। ধান নহয় তাত। এতিয়া সেই পথাৰবোৰত পুখুৰী খন্দাৰ কথা ভবা হৈছে। কিয় নদীখনে এনে কৰে? আগতেতো তেনে নাছিল! পৃথিৱীৰ বহুদেশত বহু নদীৰ মৃত্যু হৈছে। আমাৰ দেশৰে অনেক নদী পৃথিৱীৰ বুকুত মিলি যাব নোৱাৰা আৱৰ্জনাই পুতি পেলাব ধৰিছে। অল্পমতি মানুহে অভ্যাসৰ সলনি কৰি নদ-নদী বচোৱাৰ চেষ্টা কৰাৰ সলনি প্ৰকৃতিৰ লগত সংঘৰ্ষ কৰিবলৈ সেই নদ-নদী চাফা কৰাৰ পৰিকল্পনা কৰিছে।
পৃথিৱীৰ বুকুত সভ্যতাৰ আৰম্ভনিৰে পৰা হয়তো এটা প্ৰজন্মই আগন্তুক আন এটা প্ৰজন্মৰ ভৱিষ্যতক লৈ সদায় সন্দেহ প্ৰকাশ কৰি আহিছে। “নাই আৰু সেই দিন নাই” বুলি আক্ষেপ কৰিছে। কিন্তু এতিয়াৰ দৰে অতীতত কেতিয়াও যেন অনাগত ভৱিষ্যতক লৈ মানূহ ইমান শংকিত হ’ব লগা হোৱা নাছিল! ক’ৰবাত কিবা এটা হৈছে, কিন্তু ক’ত কি হৈছে কোনেও নাজানে! পৃথিৱী নামৰ গ্ৰহটো ক্ৰমান্বয়ে সূৰ্যৰ ওচৰ চাপি গৈছে নেকি? বাৰ্ষিক গতি – আহ্নিক গতিতো একেই আছে!
আকাশে পিন্ধা নাই শাৰদীয় শোভা, বতাহে অনা নাই আহিনৰ মাদকতা, বেলিৰ পোহৰত নাই কোমল স্নিগ্ধতা! “পুৱতি নিয়ৰ সানি চেঁচা বা-ছাটি, বৈ যায় কপাল তিয়াই..” নলিনীবালাৰ এই কবিতাফাঁকি নিশ্চয় শীতকালৰ!
বলিয়া বাস্তৱক মানি লৈ ঢৌতে খৰ মাৰি কেইটামান ঘণ্টা জংঘলত থাকি আহিলোগৈ। ভূটান-অসমৰ বনাঞ্চলে কেইটামান প্ৰহৰৰ বাবে মোক আকৌ ল’ৰালিলৈ লৈ গ’ল। উলুৱনিৰ মাজে মাজে মুক্ত বিচৰণ কৰি কেইটামান ঘণ্টা দেহৰ সিৰা উপসিৰাইদি সুমুৱাই ল’বলৈ চেষ্টা কৰিলোঁ জীৱনামৃত। স্মৃতিকাতৰতাই ম্ৰিয়মান কৰিছে, বৰ্তমানে হতাশ কৰিছে আৰু ভৱিষ্যতে শংকিত কৰিছে। শেহতীয়া ভাবে পৃথিৱীৰ বহু ঠাইত মাটিয়ে ‘মাটিৰ গুণ’ এৰিছে (soil depletion)। শেষ হৈছে মাটিৰ উৰ্বৰতা আৰু পৌনঃপৌনিক উৎপাদন ক্ষমতা। তেনে মাটিত শস্য নগজে, পানী নৰয়, পোক পতঙ্গই আশ্ৰয় ল’ব নোৱাৰে, আচৰিত কথা, তেনে মাটিত মৃত্যুৰ পাছতো মিলি নাযায় মাটিৰ মানুহ!
সংশয়ৰ এই মূহুৰ্তত এটাই মাথো সান্ত্বনা, ক’ৰবাত নহয় ক’ৰবাত, অন্ততঃ এক নগণ্য সংখ্যক লোকে হলেও আন্তৰিকতাৰে ইয়াৰ পৰিত্ৰাণৰ বাবে অহোৰাত্ৰি কাম কৰি আছে।
আটাইলৈ শাৰদীয় ওলগ জনালোঁ।

সৰ্বেশ্বৰ ছাৰ আৰু নাই!



 

সৰ্বেশ্বৰ ছাৰ আৰু নাই!
শিক্ষাগুৰু, মোৰ হাস্যৰস-প্ৰেমৰ এক অমল উৎস, যোৱাবছৰ প্ৰকাশ হোৱা মোৰ “জীৱন বাটৰ ৰস” নামৰ কিতাপখনৰ তিনিটা মূল চৰিত্ৰৰ অন্যতম, সৰ্বেশ্বৰ ছাৰ আৰু নাই। ভাতৃপ্ৰতীম নিতুমনিয়ে (ভূঞা) খবৰটো কালি লগে লগেই দিলে – ছাৰ ঢুকাল। ছাৰৰ মৃত্যুৰ লগে লগেই যেন এটা অধ্যায়ৰ সমাপ্তি হ’ল। এনে লাগিছে ইপাৰতকৈ সিপাৰতহে যেন চিনাকি মানুহৰ সংখ্যাটো লাহে লাহে বাঢ়ি আহিছে।
ছাৰ মোৰ দৰেই বহুতৰ বাবে অকল পঢ়াশালি নামৰ প্ৰতিস্থান এটাৰ শিক্ষকেই নাছিল। কিতাপখনত মই ছাৰৰ কথা এইদৰে লিখিছিলো – “কটন কলেজৰ পৰা বিজ্ঞান শাখাত স্নাতক শিক্ষা গ্ৰহন কৰি অহাৰ পাছতে বৰকটকী ছাৰে এদিন সৰ্বশ্বৰ ছাৰক “কৰচোন ইয়াতে অলপদিন” বুলি স্কুলৰ চাকৰিলৈ মাতি আনিলে৷ ছাৰে ইচ্ছা কৰা হলে এজন প্ৰশাসনীয় বিষয়া, অধ্যাপক নতুবা এজন উকীল হৈ কৰ্মজীৱন আৰম্ভ কৰিব পাৰিলেহেঁতেন৷ কিন্তু ছাৰে তেনে নকৰিলে৷ স্কুলখনৰ উৰ্বৰ ভূমিৰ মোহত শিক্ষকতা, নাট্যচৰ্চা আদিৰে আমাৰ অঞ্চলটোক নেতৃত্ব দি সেই চাকৰিতেই এদিন ছাৰে অৱসৰ গ্ৰহন কৰিলে৷
প্ৰখৰ হাস্যৰস আৰু ক্ষীপ্ৰ-তীৰ্যক ব্যংগত ছাৰৰ সমকক্ষ কোনো নাছিল৷ সততে গহীন হৈ থাকি ছাৰে কেতিয়াবা এনেকুৱা কিছুমান বাক্য প্ৰয়োগ কৰিছিল যে শ্ৰোতাৰ পেটৰ নাৰী ডাল ডাল হৈছিল৷ সেই গুণ ছাৰলৈ স্বতঃস্ফূৰ্ত ভাবে আহিছিল৷ মোৰ দৰে অনেক ছাত্ৰয়েই ছাৰক পৰম শ্ৰদ্ধাৰে সোঁৱৰণ কৰে ছাৰে উপহাৰ দিয়া কেতবোৰ অতুলনীয় মূহুৰ্তৰ বাবে৷ কথা কোৱাৰ অপূৰ্ব কৌশল আৰু প্ৰখৰ হাস্যৰসৰ তুলনাবিহীন প্ৰয়োগত সৰ্বেশ্বৰ ছাৰৰ যেন কোনো সমকক্ষই নাছিল!”
যোৱাবছৰৰ ডিচেম্বৰ মাহত মোৰ ডাঙৰ ল’ৰা বাপুকলৈ ছাৰৰ ওচৰলৈ গৈছিলো। ছাৰৰ ল’ৰা সৌৰভো (অভিনেতা সৌৰভ হাজৰিকা) সেইদিনা ঘৰতে আছিল। ছাৰৰ সমসাময়িক কোন কোন এতিয়াও জীয়াই আছে তাৰ হিচাপ দি আৰু তেখতসকল কি কি খোৱা কাৰণে নতুবা সেৱন কৰা কাৰণে জীয়াই আছে সেইয়া ছাৰে ৰগৰ কৰি ইম্মান ৰস লগাই কৈছিল যে এতিয়াও মনত পৰিলে হাঁহি উঠে। মুখে মুখে চলি অহা ছাৰৰ কেইটামান কাহিনীহে মই লিখিব পাৰিলো, নিলিখা বহু কথা এতিয়াও আমাৰ অঞ্চলটোত চলিয়েই আছে।
এক সাৰ্থক জীৱনৰ উদাহৰণ দেখুৱাই ছাৰে জীৱনটো অতিবাহিত কৰিলে। মহাজীৱনৰ সিপাৰে আকৌ ছাৰক লগ পোৱাৰ আশা ৰাখিছো। ছাৰৰ মৃত্যুত মই মোক কম কথাৰে, কিন্তু মৰমৰ ৰস আৰু আশীৰ্বাদেৰে চিৰদিন অনুপ্ৰানিত কৰি ৰাখিব পৰা এজন গুৰুসদৃশ ব্যক্তিক হেৰুৱালোঁ। ছাৰলৈ অশ্ৰুসিক্ত শ্ৰদ্ধাঞ্জলি আৰু সৌৰভ সমন্বিতে পৰিয়ালৰ আটাইলৈ গভীৰ সমবেদনা জ্ঞাপন কৰিলো।

Friday, October 30, 2020

ট্ৰুথ, লাভ এণ্ড এ লিটিল মেলিচ্ - 20


 ট্ৰুথ, লাভ এণ্ড এ লিটিল মেলিচ্

(প্ৰসিদ্ধ লেখক খুশৱন্ত সিঙৰ আত্মকথা Truth, love and a little malice-ৰ অনুবাদ - উৎপল বাদল বৰুৱা)
খণ্ড- 20
বিলাত আৱিষ্কাৰ

আমাৰ যাত্ৰাৰ সময়ত ভূমধ্যসাগৰৰ বাকীখিনি আছিল শান্ত-সমাহিত ৰৌদ্ৰোজ্বল নীলাভ সমূদ্ৰ। জিব্ৰাল্টাৰ প্ৰণালী পাৰ হৈ আমি “বে অৱ বিস্কয়” সোমালোঁ। এই অঞ্চলটোও সাগৰীয় ঢৌৰ উৎপাতৰ বাবে কুখ্যাত। আমাৰ কপাল ভাল আছিল। ইংৰাজ প্ৰণালীও অশান্ত উৰ্মিমালাৰ বাবে সৰ্বজনবিদিত। ইয়াতো আমাৰ ভাগ্য সুপ্ৰসন্ন আছিল। অৱশেষত আমি আহি চাউথাম্পটন পালোঁহি আৰু তাৰ পৰা পোনে পোনে লণ্ডনলৈ বুলি ‘ব’ট-ট্ৰেইন’-ত উঠিলোঁ। চহৰখনত মই ক’ত থাকিম সেই কথা তেতিয়ালৈকে একো ঠিক হোৱা নাছিল।
মোক আগবঢ়াই নিবলৈ আহি ৰ’মা বিশ্বাস ভিক্টোৰিয়া ৰে’লষ্টেচনত ৰৈ আছিলহি। মই আগতেই কৈছোঁ, গৱৰ্মেণ্ট কলেজৰ পৰা আদান-প্ৰদান হোৱা আমাৰ চিঠিবোৰ লাহে লাহে প্ৰণয়পূৰ্ণ হৈ গৈ আছিল।এবাৰ মই তেওঁক মডাৰ্ণ স্কুলত লগ কৰিবলৈও গৈছিলোঁ। স্কুলঘৰটোৰ ওপৰত সজা চুইট ৰূম এটাত তেওঁ বাস কৰিছিল। গোটেই সন্ধ্যাটো আমি আড্ডা মাৰি কটালোঁ। মই যাবলৈ যেতিয়া কোঠাটোৰ পৰা ওলাই আহিলোঁ বাহিৰত তেতিয়া উজ্বল জোনাক, আকাশত পূৰ্ণ চন্দ্ৰ। বিদায় জনাবলৈ কৰা বাক্যবিনিময়ৰ পৰিৱৰ্তে মই তেওঁক হঠাতে সাৱতি ধৰিলোঁ আৰু উন্মাদৰ দৰে চুমা খাবলৈ আৰম্ভ কৰিলোঁ। তেওঁ “কি কৰিছা, কি কৰিছা?” বুলি মোক বাধা দিবলৈ কিছু চেষ্টা কৰিছিল। তাৰপিছত হঠাতে উচাত মাৰি মই আহি তল পালোঁহি। লাহোৰলৈ আহি মোৰ তেনে ব্যৱহাৰৰ বাবে ক্ষমা খুজি মই এখন চিঠি দিছিলোঁ। ৰ’মাই অৱশ্যেই ক্ষমা কৰি দিছিল কিন্তু তাৰপিছৰ পৰাই তেওঁৰ চিঠিবোৰৰ উষ্ণতাও মোৰবোৰৰ দৰে লাহে লাহে বাঢ়ি আহিবলৈ ধৰিছিল। ৰ’মাই লণ্ডনত মোক কেনেকৈ গ্ৰহণ কৰিব সেই সম্পৰ্কে মই একো ধাৰণা কৰিব পৰা নাছিলোঁ।
অলপ পিছতে মোৰ সেই সন্দেহ নোহোৱা হ’ল। গৌৱাৰ পথত থকা ‘ইণ্ডিয়ান ষ্টুডেণ্টছ ইউনিয়ন’ হললৈ আমি টেক্সি এখন ল’লো। টেক্সিৰ পিছৰ চিটত বহিয়েই ৰ’মাই মোক সাৱতি ধৰিলে আৰু চুমা খাবলৈ আৰম্ভ কৰিলে। হোষ্টেলটো গৈ নোপোৱালৈকে আমি দুয়ো-দুয়োকে আলিংগন আৰু চুম্বন কৰিয়েই থাকিলোঁ। হোষ্টেলটোত খালি চিট নাছিল। চেক্ৰেটাৰীজনে ৰাষ্টাটোৰ সিপাৰে থকা ‘মেনচন’-এটা দেখুৱাই আমাক তাত এবাৰ চেষ্টা কৰি চাবলৈ উপদেশ দিলে। লগত থকা বাকচটো টানি টানি আমি ৰাষ্টাটোৰ সিপাৰ পালোঁগৈ। এল. কে. ঝা ইতিমধ্যেই তাত থাকিবলৈ লৈছিল। চেৰাফিনো নামৰ ইটালিৰ পৌঢ় লোকএজনে মেনচনটো চলাইছিল। চেৰাফিনোৰ প্ৰকাণ্ড চেহেৰাৰ ইংৰাজ পৰিবাৰেই ৰন্ধা-বঢ়া কৰে। ঘৰটোৰ ওপৰত কামকৰা ছোৱালীদুজনীৰ এজনী থাকিবলৈ লোৱা কোঠাটোৰ ওচৰতে থকা কোঠা এটা আমাক দেখুউৱা হ’ল। থকা আৰু ৰাতিপুৱাৰ ব্ৰেকফাষ্ট দুয়োটা সামৰি দামটো মই দিব পৰা সামৰ্থ্যৰ ভিতৰত। প্ৰথম কেইমাহমান মই ইয়াতে থকাৰ সিদ্ধান্ত ল’লো। আমি কোঠাটোত অকলশৰীয়া হোৱাৰ লগে লগেই আকৌ দুয়ো দুয়োকে উন্মাদৰ দৰে বিচনাৰ ওপৰত বাগৰি বাগৰি চুমা খাবলৈ ধৰিলোঁ। মই নাৰীৰ সান্নিধ্য এনেকৈ আগতে কেতিয়াও পোৱা নাছিলো আৰু কি কৰিব লাগে বা কি কৰিব নালাগে সেই সম্পৰ্কে মোৰ কোনো অভিজ্ঞতা নাছিল। ওঁঠ উখহি নোযোৱালৈকে মই ৰ’মাক চুমা খায়েই থাকিলোঁ। এটা সময়ত মই ৰ’মাৰ গাৰপৰা শাৰীখন আঁতৰ কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিলোঁ। মই আৰু আগবাঢ়িবলৈ নৌ-পাওঁতেই মোৰ স্বস্তিৰ নিঃশ্বাস ওলাই আহিল। বৰ লাজ লাগিল আৰু পৰিস্থিতিটোলৈ ঘিন লাগি গ’ল। ৰ’মাৰ ওচৰৰ পৰা লগে লগেই মোৰ আঁতৰি যাবলৈ মন গ’ল।
“এয়াতো প্ৰেম নহয়, এয়া হৈছে তোমাৰ ক্ষুধা!”- ৰ’মাই ক’লে। তাই তেতিয়াও পৰিতৃপ্ত হোৱা নাছিল আৰু মোকো এৰি দিব খোজা নাছিল। মই বিচনাত দীঘল দি পৰিলোঁ আৰু ৰ’মা এইবাৰ মোৰ ওপৰত উঠি ল’লে। “প্ৰমিজ কৰা, আকৌ যাতে তেনেকুৱা নকৰা”- তাই মোক সাৱধান কৰি দিলে। মোৰ ওপৰত আক্ৰমণ আকৌ আৰম্ভ হ’ল। আৰু এইবাৰো মোৰ অৱস্থা একেই হ’ল। তাৰপিছত মোৰ নিজলৈকে ঘিণ লাগি গ’ল।
ৰ’মাৰ লগত আকৌ আগবঢ়াৰ ইচ্ছা মোৰ সমূলি নোহোৱা হ’ল। ইতিমধ্যেই ৰাতিৰ আহাৰ খোৱাৰ সময় হৈছিল। আমি কোঠাৰ পৰা ওলাই আহিলোঁ আৰু ৰাষ্টাৰ কাষত থকা সৰু কাফে এখনত ৰাতিৰ সাঁজ খাবলৈ বহিলো। ভাগ্য ভাল আছিল, মেনচনটোৰ নিয়মমতে আন্ধাৰ হোৱাৰ পিছত তাত মহিলাৰ প্ৰৱেশ নিষিদ্ধ আছিল।
ৰ’মাৰ যদি কিশোৰ ল’ৰাৰ লগত কেনেকৈ ব্যৱহাৰ কৰিব লাগে সেই সম্পৰ্কে যথোাচিত জ্ঞান থাকিলহেঁতেন তেনেহলে তাই তাত থকালৈকে মোৰ লগত নিশ্চয় এটা নিকট সম্পৰ্ক ৰাখিব পাৰিলেহেঁতেন। কিন্তু আচলতে তাইৰ সেইদিনাৰ ব্যৱহাৰে মোক তাইৰ সংগৰ পৰা কেইবামাহলৈও আঁতৰাইহে পঠালে। তাৰ কেইদিনমান পিছলৈকে তাই মেনচনটোলৈ সঘনাই অহা-যোৱা কৰি আছিল আৰু মই নিশ্চিত কৰিছিলোঁ যে তাই যেন মোক কোঠাটোত অকলে পোৱাৰ সুবিধা নাপায়। কেইদিনমানৰ পিছত তাইৰো সম্ভৱ বিৰক্তি জন্মিল আৰু মডাৰ্ণ স্কুলৰ পৰাই অহা আন এটা অভিজ্ঞ ল’ৰাৰ লগত তাইৰ বন্ধুত্ব আৰম্ভ হ’ল। মই তাইৰ একো খবৰ নোপোৱা হ’লো।
প্ৰথম দৃষ্টিতেই মই লণ্ডনৰ প্ৰেমত পৰিছিলোঁ। চহৰখনৰ পথবোৰ, তাৰ সু-সজ্জিত দোকানবোৰ, বাছগাড়ী, ট্ৰামকাৰ, মাটিৰ তলত থকা সুৰংগ, চহৰখনৰ গোন্ধ সকলো ভাল লাগিছিল। তাৰোপৰি চহৰখনত দেখা মহিলাবোৰ আৰু মই দেখা পোৱা সকলোবস্তুৰে মই প্ৰেমত পৰিছিলোঁ। প্ৰথম কিছুদিন নতুনত্বৰ ভূ-ভা লৈ কটালোঁ, তাৰপিছত টটেনহাম চাৰ্কাছ, ডাউন অক্সফৰ্ড ষ্ট্ৰীটৰ পৰা মাৰ্বল আৰ্ক, অক্সফৰ্ড চাৰ্কাছ আৰু ৰিজেণ্ট ষ্ট্ৰীটৰ পৰা পিকাডিলী চাৰ্কাছলৈ খোজ কাঢ়িবলৈ ল’লো। চেইণ্ট মাৰ্টিন-ইন-দি-ফিল্ড গীৰ্জাঘৰৰ খটখটিত বহি পাৰচৰাইক বুটমাহ খুউৱাৰ দৃশ্য চালোঁ, জাক জাক মইনা চৰাইৰ কলৰৱ প্ৰাণভৰি উপভোগ কৰিলোঁ। লাহে লাহে আন্ধাৰে যেতিয়া ধৰা ঢাকি ধৰে মই খোজ কাঢ়ি কাঢ়ি ষ্টেণ্ডৰ পৰা হলৱৰ্ণ, ব্লুমছবেৰী হৈ মেমচনটোলৈ উভতি আহোঁ।
কিছুদিনৰ পিছতে দৈনিক ৰুটিন পৰিক্ৰমা আৰম্ভ হৈ গ’ল। ৰাতিপুৱাই ইউনিভাৰচিটি কলেজত ৰোমান আইনৰ ক্লাছ আৰম্ভ হয়। ডক্টৰ জলৱিছ নামৰ বৰ খঙাল, ৰুক্ষ মুখৰ শিক্ষক এজনে আমাক ৰোমান আইন পঢ়াইছিল। তাৰপিছতে ষ্ট্ৰেণ্ডত থকা কিংছ কলেজলৈ বুলি বাছত উঠিবলৈ ঢাপলি মেলিছিলোঁ। তাত ষ্টাডি বিভাগৰ ডিন ডক্টৰ পটাৰে ইংৰাজী আইন পঢ়াইছিল। তাৰপিছত অলউইছ হৈ লণ্ডন স্কুল অৱ ইকনমিকছলৈ গৈছিলোঁ, তাত প্ৰফেছাৰ হেৰল্ড লাস্কিয়ে ৰাজনীতিৰ বিষয়ে, প্ৰফেছাৰ ডাভিছে ‘ল অৱ টৰ্ট’-ৰ বিষয়ে আৰু প্ৰফেছাৰ আইভৰ জেনিঙছে সাংবিধানিক আইনৰ ওপৰত সপ্তাহত দুদিনকৈ বক্তৃতা দিছিল। ক্লাছৰ পৰা সন্ধ্যা মই ব্ৰিটিছ মিউজিয়াম হৈ হলবৰ্ণৰ সু-আলোকিত পদপথেৰে চেৰাফিনোৰ থকা ঘৰটোলৈ খোজ কাঢ়ি কাঢ়ি উভতি আহিছিলোঁ। বৰ কম দামতে ভাত আৰু তৰকাৰী পোৱা যায় বাবে প্ৰায়েই ৰাতিৰ আহাৰ মই ইণ্ডিয়ান ষ্টুডেণ্টছ হোষ্টেলতে খাইছিলোঁ। কেতিয়াবা ইটালিয়ান ৰেষ্টোৰাঁ এখনত খাবলৈ যাওঁ, তাত পাঁচ চিলিং মান খৰচ কৰি পেট ভৰি যোৱাকৈ পাষ্টা খাব পৰা গৈছিল। মাজে মাজে ইনাৰ টেম্পলতো ৰাতিৰ আহাৰ খাবলৈ গৈছিলোঁ। তালৈ ক’লা পোছাকৰ ওপৰত ক’লা গাউন এটা পিন্ধি যাব লাগিছিল। তাত প্ৰত্যেক চাৰিজনৰ মাজত দুবটল পৰ্ট বা ৰে’ড ৱাইন দিয়া হৈছিল। ৱাইন পিবলৈ সদা উন্মূখ হৈ থকা ইংৰাজ বিদ্যাৰ্থীসকলে যাতে মোৰ ভাগটো গলাধঃকৰণ কৰিব পাৰে তাৰবাবে তেওঁলোকৰ মাজত চাৰিজন হ’বলৈ মোক লৈ প্ৰায়েই টনা আজোৰা কৰিছিল।
নৱেম্বৰ মাহৰ পৰা ঠাণ্ডা পৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিলে। তাৰপিছতে বেমাৰ কঢ়িয়াই অনা বাদামী আৰু হালধীয়া বৰণৰ কুঁৱলী পৰা আৰম্ভ হ’ল। কেইহাতমান আঁতৰতে কি আছে দেখা পোৱা নাযায়। মোৰ ঠাণ্ডা লগা অসুখ আৰম্ভ হ’ল, তাৰ পিছতে জ্বৰ আৰু কাহ। মই পৰামৰ্শ কৰা ডাক্তৰজনে পাৰিলে কেইদিনমান মোক লণ্ডনৰ পৰা আঁতৰি থাকিবলৈ ক’লে। ৱাকিমহামছাইয়াৰ বুলি কোৱা ঠাই এখনলৈ মই ৰে’লত উঠি লণ্ডনৰ পৰা আঁতৰি গ’লো আৰু তাতে নিউ ফৰেষ্ট বুলি কোৱা অঞ্চলটোৰ মাজত থকা পাব এখনৰ কোঠা এটা কিছুদিনৰ কাৰণে ভাড়া কৰি ল’লো। ঠাইখনৰ নিৰ্মল বায়ু আৰু এলম, ওক, পাইন গছৰ মাজে মাজে খোজ কাঢ়িবলৈ লোৱাৰ দুদিনমান পিছতে মোৰ জ্বৰ কাহ নাইকিয়া হৈ গ’ল। মোৰ ইমান ভাল লাগিল যে লণ্ডনলৈ উভতি আহিবলৈকে মোৰ মন নোযোৱা হ’ল।
এদিন ৰাতি ভাত খাই উঠাৰ পিছত জংঘলৰ মাজে মাজে মই বহুদূৰ খোজ কাঢ়িলো আৰু ঘুৰি আহি ঘৰটোৰ প্ৰথম মহলাত থকা মোৰ বিচনাখনত অনিচ্ছাসত্বেও বাগৰ দিলোঁহি। এনেতে পাবখনৰ প্ৰৱেশস্থানত ৰাতি থাকিবলৈ অহা যাত্ৰীদুজনৰ লগত হোৱা কথোপকথন শুনিবলৈ পালোঁ। নাৰী কণ্ঠটো মোৰ চিনাকি-চিনাকি লাগিল। কোঠাৰ পৰা মনে মনে ওলাই আহি মই বেলকণিৰ পৰা তললৈ জুমি চালোঁ। তলত সেই জাহাজত লগ পোৱা আমাক প্ৰৱচন দিয়া নেহৰু মহিলাগৰাকী, লগত এজন ইংৰাজ যুৱক। তেওঁ সম্ভৱ ৰেজিষ্টাৰখনত মোৰ নামটোও দেখিলে। তথাপিও সেই সময়ত কৰিব পৰা একো নাছিল। তেওঁলোকক মোৰ কোঠাটোৰ লগতে থকা আন এটা কোঠা দিয়া হ’ল। পিছদিনা কাহিলিপুৱাতে তেওঁলোকে পাবখন এৰি গুচি গ’ল। ৰাতিপুৱাৰ ব্ৰেকফাষ্ট কোঠাটোৰ ভাৰাৰ লগতে সামৰা আছিল যদিও তালৈ তেওঁলোকে অপেক্ষা নকৰিলে। ৰাতিপুৱাৰ ব্ৰেকফাষ্ট খাবলৈ তললৈ যাওঁতে মই ৰেজিষ্টাৰখনত এপলক চকু ফুৰাই চাইছিলোঁ। তাত মিষ্টাৰ আৰু মিচেছ বুলি কিবা ইংৰাজী নামদুটা লিখা আছিল! ভাৰতৰ বাহিৰত ভাৰতীয়ই কেনেকৈ ৰাষ্ট্ৰদূতৰ দৰে কাম কৰিব লাগে আৰু বিদেশত ভাৰতীয় নাৰীয়ে কেনেকৈ নিজৰ মৰ্য্যাদা অক্ষুন্ন ৰাখিব লাগে সেয়া তাৰেই আছিল এক নিদৰ্শন। দীপাৱলী, গান্ধীজীৰ জন্মদিন আদি ভাৰতীয়সকলে পতা অনুষ্ঠানত মই পাছলৈ তেওঁক প্ৰায়েই লগ পাইছিলোঁ। মই আচৰিত হৈছিলোঁ যে ইমানৰ পিছতো তেওঁ সুবিধা পালেই আনক বিদেশত কেনেধৰণৰ আচৰণ কৰিব লাগে সেই সম্পৰ্কে প্ৰৱচন দিয়া অভ্যাসটোা এৰিব পৰা নাছিল। (.. আগলৈ)